Saçkıran (alopesi areata) nedir? Nedenleri, seyri ve tedavi yaklaşımları

Saçkıran nedir, nasıl fark edilir?

Alopesi areata, halk arasında saçkıran olarak bilinen ve saçların belirli alanlarda kısa sürede döküldüğü bir hastalıktır. Çoğu zaman saçlı deride bir ya da birkaç yuvarlak veya oval kel alan olarak fark edilir. Bu alanlarda deri genellikle düzdür; belirgin kızarıklık ya da pullanma beklenmez.

Hastalık yalnızca saçlı deriyi değil, sakalı, kaşları, kirpikleri ve vücut kıllarını da etkileyebilir. Her yaşta ve her iki cinsiyette görülebilir; sıklıkla ilk kez çocukluk, ergenlik ya da genç erişkinlik döneminde başlar. Bulaşıcı değildir.

Kel alanın kenarında, deriye yakın ucu incelen kısa ve kırık teller görülebilir; bunlara ünlem işareti saçları denir. Bazı kişilerde tırnaklarda küçük çukurcuklar da görülür. Saçlı derinin mantar enfeksiyonu, saç koparma dürtüsü (trikotilomani) ve kalıcı iz bırakan saç dökülmeleri de benzer görünebilir. Tanıyı dermatoloji uzmanı koyar; gerektiğinde trikoskopiden (saçlı derinin büyüteçli bir cihazla incelenmesi) ya da biyopsiden (deriden alınan küçük bir parçanın incelenmesi) yararlanır. Biz çevrim içi tanı koymayız.

Saçkıran neden olur?

Saçkıran otoimmün bir hastalık olarak kabul edilir; yani bağışıklık sistemi vücudun kendi dokusunu yabancı gibi algılayıp ona yönelir. Burada hedef, büyüme evresindeki saç kökleridir (foliküller).

Büyüme evresindeki folikül, olağan koşullarda bağışıklık sisteminin saldırısından görece korunan bir yapıdır; buna bağışıklık ayrıcalığı denir. Saçkıranda bu korumanın bozulduğu düşünülür. T lenfositleri (bir tür akyuvar) folikülün dip kısmının çevresinde toplanır ve burada bir iltihap oluşturur. Saç üretimi aksar, folikül olağandan erken geçiş ve dinlenme evrelerine girer; tel kırılır ya da dökülür. Bu evreleri saçın büyüme döngüsü yazımızda anlattık.

İltihap folikülün alt kısmında yoğunlaşır; kök hücrelerin bulunduğu üst bölüm ise genellikle korunur. Bu yüzden saçkıranda folikülün yerini çoğu zaman yara dokusu almaz ve folikül, iltihap yatıştığında yeniden saç üretebilir. Yeni çıkan saçlar önce ince ve beyaz ya da açık renkli olabilir; genellikle zamanla eski rengini alır.

Bağışıklık sisteminin foliküle neden yöneldiği tam olarak bilinmiyor. Genetik yatkınlığın önemli rol oynadığı düşünülür; ailesinde saçkıran olanlarda daha sık görülür. Otoimmün tiroit hastalıkları ve vitiligo (deride renk kaybıyla seyreden bir hastalık) gibi başka otoimmün hastalıklarla, ayrıca atopik egzama, astım ve alerjik nezle gibi alerjik durumlarla birlikte görülebilir. Bu yüzden dermatoloji uzmanı, eşlik edebilecek durumlar için kan tahlili isteyebilir. Stres ya da geçirilen bir hastalık sık sık tetikleyici olarak anılır; ancak bu bağlantı kesin olarak gösterilmiş değildir.

Saçkıranın tipleri nelerdir?

Saçkıran, tutulan alanın genişliğine ve biçimine göre adlandırılır; aynı kişide hastalık zamanla bir tipten diğerine geçebilir.

Total ve üniversal tipler yamalı tipe göre çok daha az görülür; çoğu kişide hastalık sınırlı yamalarla seyreder. Yaygın tiple karışabilen telojen efluvyumu ayrı bir yazıda ele aldık.

Saçkıran nasıl seyreder?

Saçkıranın seyri kişiden kişiye çok farklıdır ve önceden kestirilemez. Az sayıda küçük yaması olan kişilerde saçların, tedavi uygulanmadan da aylar içinde yeniden çıkması sık görülür. Aynı kişide bir yama kapanırken başka bir yerde yenisi açılabilir. Saçlar tümüyle çıktıktan sonra hastalık yıllarca sakin kalabilir ya da yeniden etkinleşebilir.

Bazı özellikler, hastalığın daha uzun ve inatçı seyretme eğilimiyle ilişkilendirilir:

• Hastalığın çocuklukta başlaması
• Geniş bir alanın etkilenmesi, özellikle total ve üniversal tipler
• Ofiyazis biçiminde dökülme
• Tırnakların da etkilenmesi
• Dökülmenin uzun süredir devam etmesi
• Alerjik yatkınlığın ya da başka bir otoimmün hastalığın eşlik etmesi

Bu özellikler yalnızca bir eğilimi gösterir; bir kişinin hastalığının nasıl seyredeceğini tek başına söylemez. Görünümdeki değişiklik ve belirsizlik ruhsal olarak zorlayıcı olabilir. Böyle hissediyorsanız bunu hekiminizle konuşmaktan çekinmeyin.

Saçkıranda hangi tedavi yaklaşımları kullanılır?

Saçkıranın tedavisini dermatoloji uzmanı planlar. Hangi yaklaşımın seçileceği tutulan alanın genişliğine, hastalığın ne zamandır sürdüğüne, kişinin yaşına ve eşlik eden sağlık sorunlarına göre değişir. Aşağıdaki bilgiler geneldir; bu ilaç ve uygulamalar ancak hekiminizin değerlendirmesiyle ve takibinde kullanılır. Hiçbirine kendi başınıza başlamayın.

• İzlem: Az sayıda küçük yamada bir süre tedavi uygulamadan izlemek de seçeneklerden biridir.
• Kortikosteroidler: İltihabı baskılayan bu ilaçlar sınırlı yamalarda çoğu zaman yamanın içine ince bir iğneyle uygulanır; krem ya da losyon olarak da kullanılabilir. Uygulama yerinde deride incelme gibi yan etkiler görülebilir. Hızla yayılan durumlarda hekim, yan etkilerini göz önünde tutarak kısa süreli ağızdan ya da damar yoluyla kullanımı değerlendirebilir.
• Kontakt immünoterapi: Saçlı deride kontrollü ve hafif bir alerjik tepki oluşturarak bağışıklık yanıtını başka yöne çekmeyi amaçlar. Genellikle geniş alanı tutan ya da uzun süren saçkıranda, uzman dermatoloji birimlerinde kullanılır; istenenden güçlü deri tepkileri görülebilir.
• JAK inhibitörleri: Bağışıklık hücrelerinin haberleşmesinde rol oynayan bir sinyal yolunu (Janus kinaz yolu) baskılayan, ağızdan kullanılan reçeteli ilaçlardır. Son yıllarda bazı ülkelerde şiddetli saçkıranın tedavisi için onay almışlardır; bir ülkedeki onay, ilacın Türkiye'de de aynı amaçla ruhsatlı olduğu anlamına gelmez. Enfeksiyonlara yatkınlık gibi olası yan etkileri nedeniyle düzenli hekim takibi ve kan tahlilleri gerektirirler; ilaç bırakıldığında saçlar yeniden dökülebilir.

Bu tedaviler hastalığın etkinliğini baskılamayı ve saçın yeniden çıkmasına yardımcı olmayı amaçlar; yanıt kişiden kişiye değişir. Bugün için saçkıranı tümüyle ortadan kaldıran ya da yeniden ortaya çıkmasını önleyen bir tedavi bilinmiyor.

Bazı kişiler tedaviyle birlikte ya da tedavi yerine peruk, şapka ya da kaş makyajı gibi kamuflaj yollarını tercih eder; bu kişisel bir seçimdir ve hastalığın seyrini etkilemez.

Saçkıranda neler hâlâ bilinmiyor?

• Kimin saçı kendiliğinden çıkar? Bir kişide saçların ne zaman çıkacağını ya da hastalığın yeniden etkinleşip etkinleşmeyeceğini önceden söyleyen bir test yok.
• Yeni ilaçların uzun dönem etkisi nedir? JAK inhibitörleri bu hastalıkta görece yeni kullanılan ilaçlardır; uzun yıllar kullanıldıklarındaki etkileri ve güvenlilikleri hâlâ araştırılıyor.
• Destek uygulamalarının yeri var mı? Vitamin takviyelerinin ya da PRP (kişinin kendi kanından hazırlanan trombositten zengin plazma) gibi destek uygulamalarının saçkırandaki yerine dair kanıtlar sınırlıdır; bunlar dermatolojik tedavinin yerini tutmaz.

Saçkıranda saç ekimi yapılabilir mi?

Hastalık etkinken, yani dökülme sürerken ya da yeni yamalar açılırken saç ekimi uygun değildir. Hastalık sakin görünse de ekim çoğu zaman doğru seçenek olmaz. Başlıca nedenleri şunlardır:

• Ekilen saçlar da etkilenebilir. Greftler (nakil için alınan doğal kıl grupları) genellikle ense ve yanlardaki donör bölgeden alınır. Bu saçların taşındıkları yerde de erkek tipi dökülmeye dayanıklı kalmasına donör dominansı denir; ancak bu dayanıklılık yalnızca hormon etkisine karşıdır ve saçkırana karşı koruma sağlamaz. Donör bölgenin kendisi de hastalıktan etkilenebilir.
• Saç kökleri çoğu zaman yerindedir. Saçlar kendiliğinden ya da tedaviyle yeniden çıkabileceği için ekim gereksiz kalabilir ve sınırlı olan donör kaynağını boşa harcayabilir.

Hastalık yıllarca sakin kaldıktan sonra da yeniden etkinleşebilir. Bu yüzden hastalığınız uzun süredir sakin olsa bile ekimi ancak dermatoloji uzmanınızın değerlendirmesinden sonra konuşuruz. Sakal ve kaştaki boşluklar için de aynı ilke geçerlidir; sakal nakli sayfamızda bu konuya ayrıca değindik. Ekimin uygun olmayabileceği diğer durumları saç ekimi kimlere yapılmaz? yazımızda topladık.

Saç dökülmesiyle başvurduğunuzda muayenede dökülmenin yamalı mı yaygın mı olduğuna, kel alanların kenarındaki tellere, kaş, kirpik, sakal ve tırnaklarınıza, daha önce benzer dönemler yaşayıp yaşamadığınıza ve ailenizde saçkıran olup olmadığına birlikte bakarız.

Saçkırandan şüphelenirsek ekim planını bekletir, tanı ve tedavi için sizi bir dermatoloji uzmanına yönlendiririz. Saçkıranın yanında genetik saç dökülmesi de varsa, ekimin uygun olup olmadığını ve zamanlamasını dermatoloji uzmanının görüşünü alarak birlikte değerlendiririz. Saç ekimine uygun olup olmadığınız muayenede belirlenir; sonuçlar da kişiden kişiye değişir.