Saçın büyüme döngüsü nedir? Anajen, katajen ve telojen evreleri

Saç neden sürekli uzamaz?

Saç teli, derinin içindeki folikülde (saç kökü) üretilir; folikülün yapısını saç folikülü nedir yazımızda anlattık. Folikül teli durmadan üretmez: bir süre çalışır, sonra küçülür, dinlenir, eski teli bırakır ve yeniden çalışmaya başlar. Bu tekrarlanan sürece saçın büyüme döngüsü denir.

İnsanda her folikül bu döngüyü kendi takvimine göre izler; yan yana duran iki folikül farklı evrelerde olabilir. Bu yüzden her gün bir miktar saç dökülse de saçın genel yoğunluğu olağan koşullarda fark edilir biçimde azalmaz.

Döngü, saçın ne kadar uzayabileceğini de belirler. Saçlı deride büyüme evresi yıllarca sürdüğü için saç çok uzayabilir; kaşta ve kirpikte bu evre çok daha kısa olduğundan bu kıllar kendiliğinden kısa kalır.

Döngünün evreleri nelerdir?

Tablodaki süreler ve oranlar saçlı deri için verilen yaklaşık değerlerdir; kaynaklar arasında küçük farklar vardır ve değerler kişiden kişiye değişir.

Anajen: büyüme evresi

Bu evrede matriks (folikülün dibinde saç telini üreten hücre tabakası) hücreleri hızla bölünür ve tel her gün biraz uzar; saçlı derideki saç ayda yaklaşık bir santimetre uzar. Bu evrenin süresi kişiden kişiye değiştiği için bazı kişilerin saçı belli bir uzunluğu kolay kolay geçmez.

Katajen: geçiş evresi

Büyüme sinyalleri azalır, matrikste hücre bölünmesi ve telin rengini veren pigment üretimi durur. Folikülün alt kısmı kontrollü bir biçimde geriler; telin kökteki ucu küçük, renksiz bir topuza dönüşür. Dermal papilla (folikülün tabanında büyüme sinyalleri veren küçük yapı), kök hücrelerin bulunduğu çıkıntı bölgesine doğru yukarı çekilir. Folikülün üst kısmı ise yerinde kalır.

Telojen: dinlenme evresi

Tel artık büyümez ama hemen de dökülmez; kökteki topuzla folikülde tutunmaya devam eder. Tarama ya da yıkama sırasında dökülen tellerin dibinde gördüğünüz küçük beyaz uç çoğu zaman bu topuzdur; folikülün yok olduğu anlamına gelmez.

Eksojen ve kenojen

Bu iki evre görece yeni tanımlanmıştır ve her kaynakta ayrı bir evre olarak sayılmaz. Eksojen, dinlenen telin folikülden ayrılıp döküldüğü evredir. Eski tel, yeni tel büyümeye başlarken de, başlamadan önce de dökülebilir. Yeni tel çıkmadan önce dökülürse folikül bir süre boş kalır; bu araya kenojen denir. Olağan durumda bu ara kısadır; genetik saç dökülmesinde daha sık görülür ve uzayabilir.

Her gün saç dökülmesi neden olağandır?

Herhangi bir anda tellerin yaklaşık %10-15'i dinlenme evresindedir ve bu teller birkaç ay içinde sırayla dökülür. Bu yüzden günde yaklaşık 50-100 telin dökülmesi çoğu kişi için olağan kabul edilir.

Bu sayı herkes için aynı değildir. Saçı uzun ya da yoğun olan kişiler dökülmeyi daha çok fark edebilir. Saçınızı seyrek yıkıyorsanız zaten dökülecek olan tellerin bir kısmı yıkama gününe kalabilir; bu yüzden o gün daha çok saç dökülüyormuş gibi görünebilir.

Dökülme belirgin biçimde artarsa, saç yamalar hâlinde dökülüyorsa, saçlı deride kaşıntı, kızarıklık ya da pullanma varsa ya da saçınızın seyreldiğini fark ediyorsanız nedeninin araştırılması gerekir. Hangi durumların dikkat istediğini saç dökülmesi ne zaman normal değildir yazımızda anlattık. Tanı için bir dermatoloji uzmanına başvurmanızı öneririz.

Döngü saç dökülmesini nasıl açıklar?

Telojen efluvyum: çok sayıda telin aynı dönemde dinlenmeye geçmesi

Yüksek ateşli bir hastalık, büyük bir ameliyat, doğum, yoğun stres, hızlı kilo kaybı ya da bazı ilaçlar, büyüme evresindeki çok sayıda folikülü olağandan erken dinlenme evresine geçirebilir. Tiroit sorunları ya da demir eksikliği gibi durumlar da benzer bir dökülmeyle ilişkili olabilir. Dinlenme evresi yaklaşık üç ay sürdüğü için dökülme genellikle etkenden iki ile üç ay kadar sonra başlar; bu yüzden çoğu kişi dökülmeyi nedeniyle hemen ilişkilendiremez.

Bu tabloya telojen efluvyum denir. Saç çoğunlukla bütün başta, yamalar oluşturmadan seyrelir. Foliküller yok olmadığı için etken ortadan kalktığında saç çoğu zaman aylar içinde toparlanır. Ancak dökülme bazen uzun sürebilir ya da başka bir dökülme türüyle birlikte görülebilir. Bu yüzden tanıyı hekim muayenesi koyar; biz uzaktan tanı koymayız. Ayrıntıları telojen efluvyum yazımızda bulabilirsiniz.

Genetik saç dökülmesi: kısalan büyüme evresi

Androgenetik alopeside (genetik yatkınlık ve hormonlarla ilişkili saç dökülmesi) döngü kısa süreliğine kaymaz, yavaş yavaş değişir. Duyarlı foliküllerde büyüme evresi döngüden döngüye kısalır, folikül küçülür (minyatürleşme) ve ürettiği tel giderek incelir. Dinlenme evresindeki tellerin payı artar, folikülün boş kaldığı ara da uzayabilir. Zamanla bu bölgelerde saçlı deriyi örtmeyen, ince ve kısa teller kalır. Bu dökülmede günlük dökülen saç sayısından çok, tellerin incelmesi ve seyrelme dikkat çeker.

Saç ekiminden sonraki dökülmeyi döngü nasıl açıklar?

Saç ekiminde greftler (bir ya da birkaç saç teli taşıyan küçük doku parçaları) çoğunlukla ense ve yanlardaki donör bölgeden alınır ve ekim alanına yerleştirilir. Greftler bu sırada bir süre vücut dışında kalır ve kan dolaşımından ayrılır. Bu zorlanmanın ardından ekilen foliküllerin önemli bir kısmı dinlenme evresine geçer; tel dökülür ama folikül genellikle deride kalır. İşlem, çevredeki kendi foliküllerinizin bir kısmını da erken dinlenme evresine geçirebilir.

Bu yüzden işlemden sonraki haftalarda ekilen saçların ya da çevresindeki saçların bir kısmı geçici olarak dökülebilir; buna şok dökülme denir. Ne zaman ve ne ölçüde olacağı kişiden kişiye değişir. Ancak çevredeki saçlardan zaten incelmiş olanların bir kısmı geri gelmeyebilir. Bu konuyu şok dökülme yazımızda ayrıca anlattık.

Dinlenme evresi bittiğinde folikül yeni bir büyüme evresine girer. Yeni saçlar genellikle birkaç ay içinde, önce ince ve seyrek teller hâlinde görünmeye başlar; kalınlaşmaları ve sonucun netleşmesi daha uzun sürer. Foliküller yeni döngüye aynı anda girmediği için ilk aylarda görünümün düzensiz olması sık görülür. Bu süre de, ulaşılan sıklık da kişiden kişiye değişir; ayrıntıları ekilen saçlar ne zaman çıkar yazımızda bulabilirsiniz.

Ekilen foliküller genellikle alındıkları bölgenin özelliklerini korur; saçlı deriden kaşa ekilen kılların çoğu zaman kaş kıllarından daha fazla uzaması da bundandır. Ekim ise ekilmeyen bölgelerdeki kendi saçlarınızın dökülmesini önlemez; bu dökülme zamanla ilerleyebilir. İşlemden sonra size verdiğimiz yazılı bakım talimatı her zaman genel bilgilerden önce gelir.

Döngüyle ilgili neler hâlâ net değil?

Döngünün genel işleyişi iyi tanınıyor; ancak bazı sorular hâlâ açık:

• Evreler arasındaki geçişi tam olarak ne başlatır? Dermal papilla ile kök hücreler arasındaki sinyallerin rol oynadığı biliniyor; ancak bu düzenin bütün ayrıntıları henüz açıklanabilmiş değil.
• Rakamlar neden kaynaktan kaynağa değişir? Evre süreleri ve oranları ortalamalardır; yaşa, saçlı derinin bölgesine ve ölçüm yöntemine göre farklı değerler bildirilir. Sizin foliküllerinizin hangi oranda hangi evrede olduğu evde ölçülemez.
• Ekim sonrası dökülme kimde ne ölçüde olur? Bunu önceden kesin olarak kestirmek mümkün değildir; dökülmenin ayrıntılı mekanizması da henüz tam netleşmiş değildir.
• Döngü dışarıdan etkilenebilir mi? Saç dökülmesinde kullanılan bazı ilaçların etkisi kısmen bu döngüyle ilişkilendirilir. Bu ilaçların size uygun olup olmadığı ancak hekiminizin değerlendirmesiyle belirlenir; kendi başınıza kullanmaya başlamayın. Vitamin takviyelerinin, şampuanların ve destek uygulamalarının döngü üzerindeki etkisine dair kanıtlar ise sınırlıdır.

Muayenede döngüyü nasıl hesaba katarız?

Saç dökülmesiyle başvurduğunuzda döngüyü göz önünde tutarak birlikte şunlara bakarız:

• Dökülmenin ne zaman başladığına ve öncesindeki birkaç ayda yüksek ateş, ameliyat, doğum, yoğun stres ya da hızlı kilo kaybı gibi bir etken olup olmadığına
• Dökülmenin bütün başa mı yayıldığına, yoksa belirli bölgelerde mi yoğunlaştığına
• Teller arasındaki kalınlık farklarına, yani küçülen foliküller olup olmadığına; trikoskopi (saçlı derinin büyüteçli bir cihazla incelenmesi) bu değerlendirmeye yardımcı olabilir
• Kullandığınız ilaçlara ve bilinen sağlık sorunlarınıza

Dökülme yakın zamanda başladıysa ya da nedeni belli değilse, saç ekimini planlamadan önce nedenin aydınlatılmasını isteriz. Yoğun dökülme sürerken, dökülme durulduğunda saçlarınızın nasıl görüneceğini değerlendirmek zordur. Bu yüzden ekimi erteleyebilir ve bir dermatoloji uzmanına başvurmanızı önerebiliriz.

Saç ekimine uygun olup olmadığınız muayenede belirlenir; sonuçlar da kişiden kişiye değişir.