Saç folikülü nedir? Saç kökünün yapısı ve bölümleri

Saç folikülü nedir?

Saç folikülü, saç telinin üretildiği yerdir: derinin içine gömülü, ince bir tüpe benzeyen canlı bir yapı. Günlük dilde buna “saç kökü” ya da “kıl kökü” deriz. Deriden dışarı çıkan saç teli ise canlı değildir; keratinden (saçı ve tırnağı oluşturan sert protein) zengin, sertleşmiş hücrelerden oluşur.

Büyüme evresindeki bir folikül derinin alt katmanlarına, kimi zaman deri altındaki yağ dokusuna kadar iner. Saçlı deride on binlerce saç teli bulunur; bu sayı kişiden kişiye değişir. Foliküller saçlı deride tek tek dağılmaz; çoğunlukla bir ile dört saç telinin birlikte çıktığı küçük gruplar oluşturur. Bu gruplara foliküler ünite (doğal kıl grubu) denir; FUE'de (greftlerin tek tek alındığı yöntem) alınan greftler de genellikle bu ünitelerdir.

Foliküller doğumdan önce oluşur; olağan koşullarda yetişkin saçlı deride yeni folikül oluşmaz, yani folikül sayınız yaşamınız boyunca artmaz. Saç ekimi de bu sayıyı artırmaz; var olan folikülleri başka bir bölgeye taşır.

Folikül hangi bölümlerden oluşur?

Aşağıdaki tabloda folikülün bölümlerini yüzeyden derine doğru sıraladık. Yanındaki iki yapı, yağ bezi ve kıl kaldırıcı kas, folikülle birlikte pilosebase ünite (kıl ve yağ bezi birimi) olarak anılır.

Folikülün içinde saç teli katman katman kılıflarla sarılıdır. İç ve dış kök kılıfı (teli saran hücre katmanları) teli biçimlendirir ve destekler; en dışta ince bir bağ dokusu kılıfı bulunur.

Folikül saç telini nasıl üretir?

Saç telinin üretimi soğanda başlar. Dermal papilladan gelen sinyallerle matriks hücreleri bölünür, yeni hücreler yukarı doğru itilir. Bu hücreler yükseldikçe keratinle dolar, sertleşir ve canlılığını yitirir; saç teli böyle oluşur ve alttan yeni hücreler geldikçe uzar.

Pigment hücreleri bu sırada tele renk maddesi (melanin) aktarır. Yaşla birlikte pigment üretiminin azalması, saçların beyazlamasıyla ilişkilidir.

Döngü hâlinde çalışan bir yapı

Folikül sürekli saç üretmez; büyüme (anajen), geçiş (katajen) ve dinlenme (telojen) evrelerinden oluşan bir döngü izler. Geçiş evresinde folikülün alt kısmı geriler ve kısalır. Dinlenme evresinin sonunda folikül yeniden büyüme evresine girer: çıkıntı bölgesindeki kök hücreler dermal papilladan gelen sinyallerle harekete geçer, alt kısım yeniden oluşur ve aynı folikülden yeni bir tel çıkar. Eski tel çoğu zaman bu sırada dökülür.

Folikülün üst kısmı (infundibulum ve istmus) bu süreçte yerinde kalır. Her gün bir miktar saçın dökülmesi de bu döngünün olağan bir parçasıdır.

Saç dökülmesinde foliküle ne olur?

En sık görülen saç dökülmesi türü olan androgenetik alopeside (genetik yatkınlık ve hormonlarla ilişkili saç dökülmesi) foliküller birden yok olmaz, önce küçülür (minyatürleşme). Erkek tipi dökülmede genetik olarak duyarlı foliküller, testosterondan türeyen dihidrotestosteron (DHT) adlı hormonun etkisiyle döngüden döngüye küçülür; kadın tipi dökülmede hormonların rolü daha karmaşıktır. Büyüme evresi kısalır; folikülün ürettiği tel giderek incelir, kısalır ve rengi açılır. Zamanla saçlı deriyi örtmeyen, ince ve tüy benzeri teller kalır.

Ense ve yan bölgelerdeki foliküller ise çoğu kişide bu etkiye daha az duyarlıdır; greftleri bu yüzden genellikle buradan, yani donör bölgeden alırız. Bu foliküller başka bir bölgeye taşındıklarında da bu özelliklerini genellikle korur; saç ekiminin dayandığı temel ilke budur. Yine de donör bölge de yaşla ya da bazı dökülme türlerinde incelebilir; bu yüzden onu da muayenede dikkatle değerlendiririz.

Saç dökülmesinde kullanılan bazı ilaçlar, foliküldeki bu küçülme sürecini yavaşlatmayı hedefler. Bu ilaçların size uygun olup olmadığı ancak hekiminizin değerlendirmesiyle belirlenir; kendi başınıza kullanmaya başlamayın.

Her saç dökülmesi bu şekilde ilerlemez. Saçınız yamalar hâlinde ya da kısa sürede yoğun biçimde dökülüyorsa, dökülmeye kaşıntı, kızarıklık, pullanma ya da yanma eşlik ediyorsa nedeninin ayrıca araştırılması gerekir. Bazı saç derisi hastalıklarında folikülün yerini yara dokusu alabilir. Bu tür durumlarda tanı için bir dermatoloji uzmanına başvurmanızı öneririz.

Saç ekiminde folikül neden bütün olarak alınır?

Saç ekiminde bir saç telini değil, o teli üreten folikülü taşırız. Folikülün yeni yerinde saç üretmeye devam edebilmesi için soğanıyla, dermal papillasıyla, çıkıntı bölgesiyle ve çevresindeki kılıflarla birlikte, zarar görmeden alınması önemlidir.

FUE'de her grefti, çevresinden ince bir uçla ayırarak alırız. Folikül deri altında dik değil, eğik ilerler ve yönü biraz değişebilir. Uç bu doğrultudan saparsa folikülü enine kesebilir; buna transeksiyon (folikülün kesilmesi) denir. Kesilmiş ya da ezilmiş bir folikülün yeni yerinde saç üretip üretmeyeceği önceden kestirilemez.

Bu yüzden greft alırken açıyı ve derinliği folikülün deri altındaki seyrine göre ayarlarız. Afro ve çok kıvırcık saçta folikül deri altında da kıvrıldığı için bu aşama ayrıca özen ister; ayrıntıları afro saç ekimi sayfasında anlattık.

Greft, vücut dışında kaldığı sürede de canlı bir dokudur; kurumaması ve soğan kısmının ezilmemesi önemlidir. Greftleri önceden açılmış kanallara pensle ya da implanter kalemle yerleştiririz; bu yaklaşımları saç ekimi yöntemleri sayfasında yan yana anlattık.

Ekimden sonraki haftalarda ekilen saçların ya da çevresindeki saçların bir kısmı geçici olarak dökülebilir; buna şok dökülme denir. Ekilen saç teli dökülse de folikül genellikle deride kalır ve yeni bir büyüme döngüsüne girer. Çevredeki saçlardan zaten incelmiş olanlar ise her zaman geri gelmeyebilir. Yeni saçların çıkması aylar sürer ve bu süre kişiden kişiye değişir. Bu dönemde nelere dikkat etmeniz gerektiğini saç ekimi sonrası bakım sayfasında anlattık; size verdiğimiz yazılı bakım talimatı her zaman önce gelir.

Greftle kök hücre de taşınmış olmaz mı?

Sağlam alınmış bir greftte çıkıntı bölgesi ve oradaki kök hücreler de bulunur. Ancak bu hücreler kendi foliküllerinin döngüsünü sürdürmesine katkıda bulunur; çevredeki incelmiş folikülleri yenilemeleri ya da yeni folikül oluşturmaları beklenmez. Bu nedenle saç ekimi bir kök hücre tedavisi değildir. Kök hücre uygulamaları hakkında bugün bilinenleri otolog kök hücre uygulaması sayfasında anlattık.

Neleri henüz bilmiyoruz?

Folikülün yapısı iyi tanınıyor; ancak bazı sorular hâlâ açık:

• Neden bazı foliküller duyarlı, bazıları değil? Genetik yatkınlığın ve bölgeler arasındaki hormon duyarlılığı farkının rol oynadığı biliniyor; bu farkın nereden kaynaklandığı ise tam olarak açıklanabilmiş değil.
• Küçülen bir folikül ne kadar süre saç üretir? Küçülmüş bir folikülün işlevini ne kadar koruyacağını önceden kesin olarak söylemek mümkün değil.
• Yeni folikül üretilebilir mi? Laboratuvarda yeni folikül oluşturma üzerine araştırmalar sürüyor; ancak bunlar henüz deneysel aşamadadır ve bugün sunulabilecek bir tedavi değildir.
• Destek uygulamaları foliküle ne yapar? PRP ya da mezoterapi gibi uygulamaların folikül üzerindeki etkisine dair kanıtlar sınırlıdır. Yapılan çalışmaların çoğu küçüktür ve yöntemleri birbirinden farklıdır.

Muayenede foliküllere nasıl bakarız?

Saç ekimi planı, foliküllerinizin bugünkü durumuna dayanır. Bu değerlendirmede saçlı derinin büyüteçli bir cihazla incelenmesi (trikoskopi) de yardımcı olabilir. Birlikte şunlara bakarız:

• Donör bölgede foliküler ünitelerin sıklığına ve bir ünitede çoğunlukla kaç tel bulunduğuna
• Saç tellerinizin kalınlığına, kıvrımına ve saç ile ten renginiz arasındaki farka
• Ekim alanında incelmiş ama hâlâ saç üreten foliküller olup olmadığına
• Donör bölgede de incelme belirtisi olup olmadığına
• Dökülmenin nedeninin belli olup olmadığına ve nasıl ilerlediğine

Ekim alanında hâlâ saç üreten foliküller varsa greftleri aralarına, onlara zarar vermemeye özen göstererek yerleştirmeyi planlarız. Bu saçlar ekimden sonra da incelmeye devam edebilir; ekim bunu önlemez. Planı yaparken dökülmenin ileride nasıl ilerleyebileceğini de bu yüzden hesaba katarız.

Bu bilgiler, hangi yöntemin size uygun olduğunu ve sayısı sınırlı olan donör foliküllerinizden ne ölçüde yararlanabileceğimizi belirlememize yardımcı olur.

Saç ekimine uygun olup olmadığınız muayenede belirlenir; sonuçlar da kişiden kişiye değişir.