Telojen efluvyum nedir? Stres, hastalık ve doğum sonrası saç dökülmesi

Telojen efluvyum nedir?

Telojen efluvyum (telojen efluviyum olarak da yazılır), olağandan fazla sayıda saç kökünün aynı dönemde dinlenme evresine geçmesi ve birkaç ay sonra bu tellerin birlikte dökülmesidir. Telojen, saçın dinlenme evresinin adıdır; efluvyum ise dökülme anlamına gelir.

Saçlı derideki her folikül (saç kökü) büyüme, geçiş ve dinlenme evrelerinden oluşan bir döngü izler; bu döngüyü saçın büyüme döngüsü yazımızda anlattık. Olağan durumda tellerin yaklaşık %10-15'i dinlenme evresindedir ve her gün bunların bir kısmı dökülür. Telojen efluvyumda bu pay belirgin biçimde artar; tarakta, yastıkta ve duşta gördüğünüz saç da bu yüzden olağandan fazladır.

Telojen efluvyumda foliküller kalıcı olarak zarar görmez; dökülen telin yerine aynı folikülde yeni bir tel çıkar. Bu yüzden telojen efluvyum tek başına kelliğe yol açmaz. Yine de saç belirgin biçimde seyrelebilir ve bu dönem birçok kişi için kaygı verici olabilir.

Telojen efluvyuma neler yol açar?

Vücut ciddi bir zorlanmayla karşılaştığında, büyüme evresindeki foliküllerin bir kısmı bu evreyi olağandan erken bitirip dinlenmeye geçer. Dinlenme evresi yaklaşık üç ay sürer; bu evrenin sonunda folikül yeni bir tel üretmeye başlar, eski tel de dökülür. Bu yüzden dökülme etkenle aynı anda değil, genellikle iki ile üç ay kadar sonra başlar. Birçok kişinin dökülmeyi nedeniyle ilişkilendirememesi de bu gecikmeden kaynaklanır.

Sık bildirilen etkenler şunlardır:

• Ateşli hastalıklar: grip ya da COVID-19 gibi yüksek ateşle ya da ağır seyreden enfeksiyonlar.
• Doğum: Hamilelikte hormonların etkisiyle olağandan uzun süre büyüme evresinde kalan teller, doğumdan sonra topluca dinlenmeye geçer. Dökülme çoğu zaman doğumdan birkaç ay sonra belirginleşir; birçok kadında saç, bebek bir yaşına gelene kadar eski dolgunluğuna döner.
• Büyük fiziksel zorlanmalar: ameliyat, kaza ya da ağır bir hastalık.
• Hızlı kilo kaybı ve sıkı diyetler: özellikle çok düşük kalorili ya da yetersiz proteinli beslenme.
• Yoğun ruhsal stres: yas, ayrılık ya da uzun süren ağır baskı dönemleri. Stresin tek başına ne kadar etkili olduğunu belirlemek ise zordur.
• Bazı ilaçlar: yeni başlanan ya da değiştirilen ilaçların bir kısmı (örneğin bazı kan sulandırıcılar, A vitamini türevleri ve tansiyon ilaçları) ile doğum kontrol hapı gibi hormonal ilaçların bırakılması.
• Süregen durumlar: Tiroit hastalıkları, demir eksikliği ve uzun süren bazı hastalıklar da bu dökülmeyle ilişkili olabilir.

Bir ilacın dökülmeye yol açtığından şüpheleniyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; ilacı yazan hekiminizle konuşun. Bazen birkaç etken bir arada bulunur, bazen de belirgin bir etken bulunamaz.

Kemoterapi gibi bazı tedavilerden sonra günler ya da haftalar içinde başlayan dökülme ise farklı bir tablodur (anajen efluvyum: büyüme evresindeki tellerin dökülmesi).

Akut ve kronik telojen efluvyum arasındaki fark nedir?

Telojen efluvyum çoğu zaman tek bir etkene bağlı, sınırlı bir dönemdir; buna akut telojen efluvyum denir. Dökülme altı aydan uzun sürdüğünde ise kronik telojen efluvyumdan söz edilir.

Akut biçimde, etken ortadan kalktıktan sonra dökülme çoğu zaman birkaç ay içinde azalır. Saçın eski dolgunluğuna dönmesi ise daha uzun sürer ve çoğu zaman aylar alır. Saç ayda yaklaşık bir santimetre uzadığı için uzun saçlarda toparlanmayı fark etmek daha uzun zaman alabilir.

Kronik biçimde ise dökülmeyi sürdüren bir etken olup olmadığına bakılır: tiroit sorunu, demir eksikliği, yetersiz beslenme ya da düzenli kullanılan bir ilaç gibi. Kronik telojen efluvyum, erken dönemdeki kadın tipi saç dökülmesi ile karışabilir; iki durum bir arada da görülebilir. Hekim bunları muayeneyle, gerektiğinde ek incelemelerle ayırt eder.

Ne zaman hekime başvurmalı, hangi tahliller gerekir?

Dökülme belirgin bir etkenden birkaç ay sonra ortaya çıktıysa ve azalmaya yüz tuttuysa çoğu zaman kapsamlı tahlillere gerek kalmaz. Yine de nedeni kendi başınıza tahmin etmek yerine bir hekime danışmanızı öneririz. Şu durumlarda bir dermatoloji uzmanına başvurmanız özellikle önemlidir:

• Dökülme altı aydan uzun sürüyorsa ya da azalmıyorsa
• Saç yamalar hâlinde dökülüyorsa ya da belirli bir bölgede açıklık oluşuyorsa
• Saçlı deride kaşıntı, kızarıklık, pullanma ya da ağrı varsa
• Saçınızın ayrım çizgisi genişliyorsa ya da teller giderek inceliyorsa
• Yorgunluk, kilo değişikliği ya da adet düzensizliği gibi başka belirtiler eşlik ediyorsa
• Dökülme için belirgin bir neden bulamıyorsanız

Tanı çoğu zaman ayrıntılı bir görüşme ve muayeneyle konur. Hekim saçlı derinize bakar; çekme testi (bir tutam saçın hafifçe çekilerek kolayca gelen tellerin değerlendirilmesi) yapabilir, trikoskopiyle (saçlı derinin büyüteçli bir cihazla incelenmesi) tellerin kalınlığına ve yeni çıkan kısa tellere bakabilir.

Nedeni belli değilse ya da dökülme uzun sürüyorsa kan tahlilleri istenebilir. Bunlar arasında sıkça tam kan sayımı, demir depolarını gösteren ferritin ve tiroit tahlilleri yer alır; yakınmalarınıza göre başka tahliller de eklenebilir. Biyotin içeren bir takviye kullanıyorsanız bazı tahlil sonuçlarını etkileyebileceği için bunu hekiminize söyleyin. Ayırt etmenin zor olduğu bazı durumlarda saçlı deriden küçük bir doku örneği (biyopsi) alınması gerekebilir. Dökülmenin ne zaman olağan sayılmadığını saç dökülmesi ne zaman normal değildir yazımızda ayrıca anlattık.

Neleri henüz bilmiyoruz?

• Aynı etkene neden herkes aynı tepkiyi vermez? Ateşli bir hastalıktan ya da doğumdan sonra bazı kişilerde belirgin bir dökülme olurken bazılarında hiç olmaz. Bu farkın nedeni tam olarak bilinmiyor.
• Stres folikülü nasıl etkiler? Stres hormonlarının ve sinir sinyallerinin folikülün döngüsünü etkileyebildiği büyük ölçüde hayvan çalışmalarından biliniyor; insanda bu etkinin ayrıntıları henüz açık değil.
• Demir hangi düzeyde önemlidir? Demir eksikliği ile dökülme arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar farklı sonuçlar veriyor. Ferritinin hangi düzeyin altında dökülmeye katkıda bulunduğu konusunda da uzlaşı yoktur.
• Toparlanma hızlandırılabilir mi? Telojen efluvyuma özgü, etkisi iyi gösterilmiş bir ilaç yoktur. Asıl yaklaşım, varsa etkeni bulup düzeltmek ve saçın kendiliğinden toparlanmasına zaman tanımaktır. Bazı durumlarda ek bir tedavi gündeme gelebilir; bu karar hekiminizin değerlendirmesiyle verilir, kendi başınıza ilaç kullanmaya başlamayın. Eksiklik yokken vitamin takviyelerinin dökülmeyi kısalttığını gösteren güçlü bir kanıt da yoktur; ayrıntıları saç vitaminleri ve biyotin yazımızda bulabilirsiniz.
• PRP ya da mezoterapi işe yarar mı? Bu destek uygulamaları telojen efluvyum için yerleşik bir tedavi değildir. Haklarındaki araştırmaların çoğu genetik saç dökülmesi üzerinedir; telojen efluvyumda bir yarar sağlayıp sağlamadıkları bilinmiyor.

Telojen efluvyum saç ekimi planlamasını nasıl etkiler?

Telojen efluvyum saç ekimiyle düzelen bir durum değildir. Foliküller yerinde durduğu için bu dökülmede kaybedilen saç çoğu zaman kendiliğinden geri gelir. Saç ekimi ise genetik dökülmeden görece az etkilenen ense ve yan bölgelerden, yani donör bölgeden aldığımız saç köklerini seyrelmiş ya da açılmış alanlara taşımaya dayanır.

Yoğun bir dökülme sürerken ekimi planlamak da doğru olmaz. Telojen efluvyum bütün başı etkilediği için donör bölge de bu dönemde seyrek görünebilir. O sırada ne saçınızın gerçek yoğunluğunu ne de donör bölgenizin neler verebileceğini sağlıklı biçimde değerlendirebiliriz. Bu yüzden dökülme yatışana ve nedeni aydınlanana kadar ekimi ertelemeyi öneririz.

Telojen efluvyum bazen zaten var olan genetik bir dökülmeyi daha görünür hâle getirir. Dökülme yatıştıktan sonra belirli bölgelerde seyrelme sürüyorsa ekim seçeneğini o dönemde yapacağımız muayenede konuşabiliriz.

Saç ekiminden sonraki haftalarda olabilen şok dökülme de benzer bir döngü kaymasıyla açıklanır; farkı, çoğu zaman ekim alanı ve çevresiyle sınırlı kalmasıdır. Bu konuyu şok dökülme yazımızda anlattık.

Muayenede telojen efluvyumu nasıl hesaba katarız?

Saç dökülmesiyle başvurduğunuzda önce dökülmenin ne zaman başladığını ve ondan önceki birkaç ayda ateşli bir hastalık, doğum, sıkı bir diyet ya da yeni bir ilaç gibi bir etken olup olmadığını konuşuruz.

Ardından yalnızca seyrelen bölgeye değil, donör bölge dâhil bütün saçlı deriye bakarız. Teller arasındaki kalınlık farkları, dökülmenin yaygın mı yoksa belirli bölgelerde mi olduğu ve saçlı derinin durumu bize yol gösterir.

Telojen efluvyumdan ya da saç ekimiyle ilgisi olmayan başka bir durumdan şüphelenirsek bir dermatoloji uzmanına başvurmanızı öneririz. Çevrim içi tanı koymayız; fotoğraflar da bu tanı için yeterli değildir. Saç ekimine uygun olup olmadığınız muayenede belirlenir; sonuçlar da kişiden kişiye değişir.