Erkek tipi saç dökülmesi nedir? DHT ve genetiğin rolü

Erkek tipi saç dökülmesi nedir?

Erkek tipi saç dökülmesi, tıptaki adıyla androgenetik alopesi, erkeklerde en sık görülen saç dökülmesi türüdür. Adı iki temel etkenini anlatır: androjenler (testosteron gibi erkeklik hormonları) ve genetik yatkınlık. “Alopesi” ise saç kaybı demektir.

Ergenlikten sonra herhangi bir yaşta başlayabilir; yaş ilerledikçe daha sık ve daha belirgin görülür. Bu dökülmeyi ayırt eden, belli bir desen izlemesidir: Saçlar şakaklardan ve tepeden seyrekleşirken ense ile kulakların üstündeki yan bölgeler çoğu kişide yerinde kalır.

DHT saç kökünü nasıl etkiler?

Her saç teli bir saç kökünden (folikülden) çıkar. Kök bir döngüyle çalışır: Bir süre tel üretir, sonra dinlenip teli döker ve yeni bir tel çıkarır. Saçlı deride telin uzadığı büyüme evresi (anajen) yıllarca sürebilir. Döngünün evrelerini saç büyüme döngüsü yazısında anlattık.

Testosteron, 5-alfa redüktaz adlı bir enzimle daha güçlü bir androjen olan dihidrotestosterona (DHT) dönüşür; bu dönüşüm saç kökünün kendisinde de gerçekleşir. DHT, kökün tabanında telin büyümesini yöneten hücre grubundaki (dermal papilla) hormon alıcılarına (androjen reseptörlerine) bağlanır. Kök kalıtsal olarak bu etkiye duyarlıysa döngüsü yavaş yavaş değişir:

• Büyüme evresi her döngüde biraz daha kısalır; tel daha az uzar ve daha erken dökülür.
• Kök küçülür ve daha ince, daha kısa, daha açık renkli bir tel üretir. Bu sürece minyatürleşme (saç kökünün küçülmesi) denir.
• Dinlenme evresi uzar; dökülen telin yerine yenisinin çıkması gecikebilir.

Bu yüzden dökülme çoğu zaman saçların bir anda gitmesiyle değil, kalın tellerin yerini giderek ince tellerin almasıyla fark edilir. İleri aşamada kök yalnızca çıplak gözle zor seçilen ince tüyler üretir ve zamanla tel üretmeyi bırakabilir.

Sorun hormon fazlalığı mı?

Çoğu zaman hayır. Bu dökülme, kandaki hormon düzeyleri olağan sınırlarda olan erkeklerde de görülür. Dökülmenin gelişmesi için androjenler ve kalıtsal yatkınlık birlikte gerekir; belirleyici olan, köklerin hormona duyarlılığıdır.

Duyarlılık bölgeden bölgeye de değişir: Ense ve yanlardaki kökler çoğu kişide bu etkiye daha az duyarlıdır. Bu farkın bir bölümü, ön ve tepe bölgedeki köklerde hormon alıcılarının ve bu enzimin daha fazla bulunmasıyla ilişkilendirilir.

Genetiğin rolü nedir?

Bu dökülmeye yatkınlık büyük ölçüde kalıtsaldır, ama tek bir “kellik geni” yoktur; birçok genin birlikte rol oynadığı düşünülür. En çok bilineni, X kromozomunda bulunan androjen reseptörü genidir. Erkekler X kromozomunu anneden aldıkları için yatkınlığın yalnızca anne tarafından geçtiğine dair yaygın bir inanış vardır.

Oysa yatkınlıkla ilişkilendirilen genler yalnızca X kromozomunda değildir; yatkınlık hem anne hem baba tarafından gelebilir. Babasında ya da yakın akrabalarında belirgin dökülme olan erkeklerde bu dökülme daha sık görülür. Yine de aynı ailedeki kardeşlerde bile dökülmenin başladığı yaş ve ilerleme hızı farklı olabilir.

Neleri henüz bilmiyoruz?

Aynı hormonun sakalı kalınlaştırırken başın üstündeki kökleri neden küçülttüğü tam olarak açıklanabilmiş değil. Bir kişide dökülmenin ne hızla ilerleyeceğini ve nerede duracağını önceden gösteren güvenilir bir test de yok. Genetik testler araştırılıyor, ama bugün saç ekimini planlarken yol gösterecek düzeyde değil. Yaş, aile öyküsü ve muayene bulguları fikir verir; kesin bir öngörü vermez.

Dökülme nasıl başlar ve ilerler?

Dökülme çoğu zaman yıllar içinde, kişiden kişiye değişen bir hızla ilerler. Sık görülen seyir şöyledir:

• Şakaklarda saç çizgisi geriye çekilir.
• Tepede, saç girdabının çevresinde seyrekleşme başlar; çoğu zaman önce ışık altında fark edilir.
• Ön bölge ile tepe arasındaki saç kuşağı incelir; ilerleyen evrelerde iki alan birleşebilir.
• Ense ve yanlarda, kulaktan kulağa uzanan at nalı biçiminde bir saç şeridi genellikle korunur.

Herkeste bu sırayla ilerlemez. Bazı erkeklerde belirgin bir desen olmadan, ense ve yanlar dâhil saçlı derinin geneline yayılan bir incelme görülür. Bu tabloda greftlerin alınacağı ense ve yanlar da incelebildiği için saç ekimi çoğu zaman uygun bir seçenek olmaz.

Ergenlikten sonra saç çizgisinin şakaklarda biraz geri çekilmesi birçok erkekte görülür. Buna saç çizgisinin olgunlaşması denir ve her zaman ilerleyen bir dökülmenin başlangıcı değildir. Evreleri tanımlayan sınıflama için Norwood ve Ludwig skalası yazısına bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

Erkek tipi saç dökülmesinin tanısı çoğu zaman öykü ve muayeneyle konur. Hekim dökülmenin ne zaman başladığını, nasıl ilerlediğini ve ailede benzer dökülme olup olmadığını sorar; saçın hangi bölgelerde seyrekleştiğine bakar.

Saçlı derinin büyüteçli bir cihazla incelenmesi (trikoskopi) tanıya yardımcı olur. Erkek tipi dökülmede aynı alandaki teller arasında belirgin kalınlık farkları görülür.

Kan tahlilleri her zaman gerekmez. Dökülme yaygınsa, kısa sürede başladıysa ya da başka belirtiler eşlik ediyorsa hekim tahlil isteyebilir. Biyopsi (saçlı deriden küçük doku örneği) genellikle tablo net değilse gündeme gelir.

Saçlarınız kısa sürede belirgin biçimde dökülüyorsa, yamalar hâlinde açılıyorsa ya da saçlı derinizde kaşıntı, ağrı veya kızarıklık varsa bir dermatoloji uzmanına başvurun. Biz fotoğraf ya da mesaj üzerinden tanı koymayız.

Tedavi seçeneklerine genel bakış

Tıbbi tedavide amaç çoğu zaman dökülmeyi yavaşlatmak ve küçülmekte olan köklerin tel üretmeyi sürdürmesine yardımcı olmaktır. Tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir. Aşağıdakiler genel bilgidir; size uygun olanına hekiminiz karar verir.

• DHT oluşumunu azaltan ilaçlar: Bu ilaçlar (5-alfa redüktaz inhibitörleri) testosteronun DHT'ye dönüşümünü azaltır; çoğunlukla ağızdan alınır. Bu gruptan finasterid, erkek tipi dökülmede en çok araştırılmış ilaçlardandır. Bazı kişilerde cinsel istekte azalma, sertleşme sorunları ve ruh hâli değişiklikleri gibi yan etkiler bildirilmiştir; bunlardan birini fark ederseniz hekiminize başvurun. Bu ilaçlar prostat taramasında bakılan PSA değerini de düşürebilir; bu tahlili yaptıracaksanız ilacı kullandığınızı hekiminize söyleyin.
• Saçlı deriye uygulanan ilaçlar: Bu grupta en çok araştırılmış ilaç minoksidildir. Büyüme evresini uzattığı düşünülür; nasıl etki ettiği tam olarak bilinmiyor. Saçlı deride tahriş gibi yan etkiler görülebilir.
• Destek uygulamaları: PRP (kişinin kendi kanından hazırlanan plazma) ve mezoterapi gibi uygulamaların erkek tipi dökülmedeki etkisine ilişkin kanıtlar sınırlıdır.

İlaçların etkisi ancak aylar içinde değerlendirilebilir; ilaç bırakıldığında kazanım zamanla kaybolur. Bu ilaçlara kendi başınıza ya da başkasının önerisiyle başlamayın. Size uygun olup olmadığı, olası yan etkileri ve kullanım süresi yalnızca hekiminizin değerlendirmesiyle belirlenir; bir tedaviyi bırakmadan ya da değiştirmeden önce de hekiminize danışın.

Saç ekimi dökülmeyi durdurur mu?

Hayır. Saç ekimi dökülmenin nedenini ortadan kaldırmaz; dökülmeye daha az duyarlı kökleri seyrek alana taşır. Greftleri (nakledilen kök gruplarını) çoğunlukla ense ve yanlardan, yani donör bölgeden alırız. Bu kökler yeni yerlerinde de dökülmeye daha az duyarlı olma özelliklerini genellikle korur. Bu ilkeyi donör bölge ve donör dominansı yazısında anlattık.

Ekim alanının çevresinde ve arkasında kalan kendi saçlarınızın duyarlılığı ise değişmez; bu saçlar ekimden sonra da incelmeye devam edebilir. Bunun planlamada birkaç sonucu vardır:

• Arkadaki saçlar seyrelirse, ekilen alanla aradaki geçiş zamanla uyumsuz görünebilir. Bu yüzden planı yaparken ileride seyrelebilecek alanları da hesaba katarız.
• Donör bölgedeki kök sayısı sınırlıdır ve alınan kökün yerine yenisi gelmez; bu yüzden özellikle genç yaşta donör bölgenin bir kısmını ileriki ihtiyaçlar için ayırmayı planlarız. Bunu saç ekimi kaç yaşında yapılır? yazısında ele aldık.
• Hekiminiz, ekimin yanında tıbbi tedaviyi değerlendirmenizi önerebilir.
• İşlemden sonraki haftalarda ekilen saçların ya da çevresindeki saçların bir kısmı geçici olarak dökülebilir; buna şok dökülme denir. Çevredeki saçlardan zaten incelmiş olanların bir kısmı geri gelmeyebilir.

Muayenede nelere bakarız?

Muayenede saçınıza ve saçlı derinize birlikte bakar, özellikle şunları değerlendiririz:

• Dökülmenin deseni, bugün hangi evrede olduğu ve son yıllarda ne hızla ilerlediği
• Yaşınız ve ailenizdeki dökülme öyküsü
• Donör bölgedeki saç sıklığı ve bu bölgede incelme belirtisi olup olmadığı
• Dökülmenin başka bir nedenini düşündüren bir bulgu olup olmadığı

Dökülmenin nedeni belli değilse ekimi konuşmadan önce bir dermatoloji uzmanının değerlendirmesini öneririz. Yöntem seçeneklerini saç ekimi yöntemleri sayfasında bulabilirsiniz. Saç ekimine uygun olup olmadığınız muayenede belirlenir; sonuçlar da kişiden kişiye değişir.